• हरि उप्रेती

नेपालबाहिर बसोबास गर्ने नेपालीहरूको सङ्ख्या दिन प्रतिदिन बढ्दै गएको छ। श्रम, शिक्षा, व्यापार, अध्यात्म वा राजनीतिक कारणले गर्दा लाखौँ नेपालीहरू विभिन्न मुलुकहरूमा बसोबास गरिरहेका छन्। यी देशान्तरित नेपालीहरू आफ्नो भाषा, संस्कृति र पहिचानसँग गहिरो सम्बन्ध राख्छन्, र त्यसकै अभिव्यक्तिको रूपमा नेपाली साहित्य लेखन र सिर्जना गर्दै आइरहेका छन्। यस्तो साहित्यलाई आजको सन्दर्भमा “देशान्तरित नेपाली साहित्य” भनेर चिनिन्छ।

देशान्तरित नेपाली साहित्य केवल भावनाको पोषण मात्र नभई, एक किसिमको सांस्कृतिक र भाषिक प्रतिरोध पनि हो। यसले प्रवासमा रहेका नेपालीहरूको भोगाइ, आशा, निराशा, सङ्घर्ष र पहिचानको खोजीलाई कलात्मक ढङ्गले प्रस्तुत गर्दछ।

यो लेखमा देशान्तरित नेपाली साहित्यको उत्पत्ति, विकासक्रम, वर्तमान स्वरूप, प्रमुख धाराहरू, साहित्यिक योगदानकर्ताहरू, र भविष्यका सम्भावनाहरूको विश्लेषण गरिएको छ।

देशान्तरित नेपाली साहित्य भन्नाले नेपाली भाषा र भावनामा लेखिएको त्यो साहित्यलाई जनाउँछ, जुन नेपाल बाहिर उत्पन्न भएको हुन्छ। यसले नेपाली भाषा बोल्ने/लेख्ने प्रवासीहरूले आफ्नो अनुभूति, सङ्घर्ष, संस्कृति, र पहिचानलाई समेट्ने प्रयास गर्दछ।

यसको विकासमा दुईवटा प्रमुख पृष्ठभूमि रहेको पाइन्छ:

• प्रवास–प्रेरित उत्पत्ति: नेपालीहरूको पारम्परिक र सांस्कृतिक आधारमा लेखिएका लेख (भारत, भुटान, बर्मा) सँग सम्बन्धित।

• नयाँ विश्व–प्रवेश प्रेरित उत्पत्ति: अमेरिका, अस्ट्रेलिया, युरोप, अफ्रिका लगायत विभिन्न देशहरूमा शिक्षा, काम, वा स्थायी बसोबासका लागि जानेहरूको अनुभवमा आधारित नेपाली साहित्यिक रचनाहरूलाई जनाउँछ।

प्रारम्भिक देशान्तरित नेपाली साहित्य भारतको दार्जिलिङ, सिक्किम, देहरादुन, कलकत्ता लगायतका क्षेत्रमा देखिने गरेको पाइन्छ। लेलेप्रसाद देवकोटा, अज्ञात कविहरू, वा भारतको नेपाली समुदायले उत्पादन गरेका पत्रपत्रिकामा केही कविता, कथा र लेखहरू प्रकाशित भइरहन्थे।

सन् १९४०-१९७० को दशकसम्म प्रवासी नेपाली साहित्य सामाजिक उत्पीडन, जातीय चेतना, र राष्ट्रियतामा केन्द्रित रहेको पाइन्छ।

हालको सन्दर्भमा देशान्तरित नेपाली साहित्यले विभिन्न शैली, विषयवस्तु र दृष्टिकोणहरू समेटेको देखिन्छ। यसमा निम्न पक्षहरू उल्लेखनीय छन्। व्यक्तिगत वा विधिगत दृष्टिकोणमा पहिचानको खोजी, भाषा सङ्कट र संरक्षण, सन्तानप्रतिको संस्कार हस्तान्तरण, राजनीतिक निष्कासन र शरणार्थी अनुभव, र सांस्कृतिक द्वन्द्वका विषय समेटिएको पाइन्छ।

माध्यम र प्रविधिका दृष्टिकोणबाट देशान्तरित नेपाली साहित्यलाई हेर्ने हो भने अनलाइन साहित्यिक फोरमहरू, डिजिटल साहित्यिक पत्रिकाहरू, युट्युब कविता वाचन, फेसबुक कविता गोष्ठी आदि समेटिएको पाइन्छ। त्यस्तै भाषा शैली र बिम्बका दृष्टिकोणबाट हेर्दा देशान्तरित नेपाली साहित्यमा आफू बसोबास गरिरहेको देशको भाषाको प्रभाव प्रशस्त मात्रामा देखिन्छ। अङ्ग्रेजी, हिन्दी, फारसी वा अरू भाषाका शब्दहरूको मिश्रणले नयाँ भाषिक बिम्ब सिर्जना गरेको पाइन्छ। विशेष गरी प्रवासमा रहेका केही चर्चित स्रष्टा जस्तै अमेरिका र क्यानडाका साहित्यकार डा. आर.बी. थापा (कविता र समालोचना), सन्तोष लामिछाने (निबन्ध), लीला श्रेष्ठ (आत्मकथा र महिला चेतना) आदिका साहित्यिक सिर्जनामा देशान्तरित नेपाली साहित्यको सुगन्ध प्रशस्त पाइन्छ। त्यस्तै युरोप, अस्ट्रेलिया र जापानका स्रष्टा राजेन्द्र थापा – स्वीडेन (समसामयिक कविता), रमिला देवकोटा – बेलायत (लैङ्गिक विमर्श), रमेश चापागाईं – कविता र कविता डङ्गोल – कथा आदिमा पनि देशान्तरित नेपाली साहित्यको सहजै अनुभूति गर्न सकिन्छ।

यी स्रष्टाहरूले केवल आफ्नो व्यक्तिगत अनुभूति मात्र होइन, सामूहिक प्रवासी नेपाली चेतनाको प्रतिनिधित्व गरेको पाइन्छ।

अब एकैछिन चर्चा गरौँ देशान्तरित साहित्य र पहिचानको राजनीतिक रणनीति। देशान्तरित नेपाली साहित्यले आज “म को हुँ?” भन्ने प्रश्नलाई सशक्त रूपमा उठाएको छ। यो साहित्य प्रवासी नेपालीहरूको दोहोरो पहिचान (dual identity) को बहसमा आधारित रहेको छ। उदाहरण: अमेरिकी नेपाली लेखकले लेख्दा उसले न त पूर्ण अमेरिकी बन्न सक्छ, न त पुरानो नेपालीपन सम्हाल्न सक्छ। यस्तो साहित्यमा द्वन्द्वात्मक र आत्मपरीक्षणात्मक शैली निकै अब्बल रूपमा देखिन्छ।

देशान्तरित साहित्य भाषा संरक्षणको महत्त्वपूर्ण माध्यम बनेको छ। प्रवासी सन्ततिहरूलाई नेपाली भाषा सिकाउन, मौलिक पहिचानको अस्तित्व जोगाउन निम्न माध्यमहरू बालसाहित्य, गीत सङ्ग्रह र स्मरणात्मक कथाहरू शिक्षण सामग्रीको रूपमा प्रयोग हुन थालेको देखिन्छ।

देशान्तरित नेपाली साहित्यको प्रवर्द्धनमा विभिन्न संस्थाहरू क्रियाशील छन्। International Nepali Literary Society (INLS), International Nepali Lyricist Association (INLA), नेपाली लेखक सङ्घ, युरोप शाखा जस्ता साहित्यिक सङ्घसंस्थाहरूले समयानुकूल भाषा, साहित्य र सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू जस्तै अन्तर्राष्ट्रिय कविता गोष्ठी, अनलाइन लेख प्रतियोगिता, नेपाली भाषा कार्यशाला, अन्तरदेशीय साहित्यिक सम्मेलन आदि सञ्चालन गर्ने गर्दछन्। यस्ता गतिविधिले देशान्तरित नेपाली साहित्यको सर्वाङ्गीण विकासमा मद्दत पुर्‍याउँछ। यी संस्थाहरूले नेपाली साहित्यलाई विश्वसामु चिनाउने महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका हुन्छन्।

देशान्तरित नेपाली साहित्य डिजिटल माध्यममा तीव्र गतिमा फैलिएको छ। प्रविधिको प्रयोगले विश्वभर फैलिएका नेपालीहरूलाई साहित्यिक मञ्चहरूमा एकत्रित गर्न सम्भव भएको छ। ब्लग साहित्य: व्यक्तिगत अनुभूति र डायरी शैली, पोडकास्ट: साहित्यिक अन्तर्वार्ता, कविता पाठ, युट्युब लिटरेचर: कविता वाचन र दृश्य–साहित्य जस्ता गतिविधि देशान्तरित नेपाली साहित्य संरक्षणका ज्वलन्त उदाहरण हुन्।

देशान्तरित साहित्यले नेपाली भाषा बचाउने अभियानलाई बलियो बनाएको छ। प्रवासी साहित्यले दुई संस्कृतिबीच संवादको पुल निर्माण गरेको देखिन्छ। नेपाली लेखकहरू अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कारहरूमा सहभागी हुँदै, नेपाली साहित्यलाई विश्वमै चिनाउन सफल भएको पाइन्छ।

अब एकैछिन लागौँ देशान्तरित नेपाली साहित्य किन मौलाउन सकेको छैन, यसका चुनौती के-के हुन सक्छन् भन्ने विषयमा छोटो चर्चा गरौँ। नयाँ पुस्तामा नेपाली भाषाको उत्साह घट्दै जानु, साहित्यिक मूल्याङ्कनको स्पष्ट मापदण्डको अभाव र प्रवासी लेखकहरूबीच समन्वयको कमी आदि देशान्तरित नेपाली साहित्यका मुख्य चुनौतीहरू रहेका पाइन्छन्। युवाहरूमा नेपाली भाषाप्रति उत्साह घट्नुमा आफू रहेको देशको आधिकारिक भाषा र त्यस देशको संस्कृतिको मुख्य प्रभाव नै देखिन्छ। त्यसका बाहेक अभिभावकहरूले आफ्ना सन्ततिलाई नेपाली मौलिक पहिचान र भाषाको महत्त्व बुझाउन नसक्नु पनि एउटा चुनौतीको रूपमा देख्न सकिन्छ। भाषा साहित्यलाई केका आधारमा मूल्याङ्कन गरिनुपर्छ र देशान्तरित साहित्यमा कस्ता विषयवस्तुलाई समेटिनुपर्छ भन्ने स्पष्ट मापदण्ड नहुनुले पनि देशान्तरित नेपाली साहित्य मौलाउन नसक्नुको एउटा मुख्य कारण रहेको देखिन्छ। अर्कोतर्फ प्रवासमा रहेका साहित्यिक सङ्घसंस्थामा देखिने आन्तरिक प्रतिस्पर्धा र साहित्यिक गुटले पनि साहित्यको प्रवर्द्धनमा नकारात्मक प्रभाव पारेको देखिन्छ।

देशान्तरित नेपाली साहित्यलाई अझ मजबुत बनाउन केही कार्यहरूलाई अगाडि बढाउन भने अवश्य सकिन्छ। यसको प्रवर्द्धनमा केही सम्भावनाहरू भने पक्कै देखिन्छन्। अनुवाद साहित्यको विकास, अन्तरसंस्कृति साहित्यको प्रवर्द्धन र शिक्षा र पाठ्यक्रममा देशान्तरित साहित्यको समावेश गरी भाषाको पुस्तान्तरण गरिँदा वास्तवमै देशान्तरित नेपाली साहित्यको सर्वाङ्गीण विकासमा ठूलो टेवा पुग्ने देखिन्छ। यसका लागि निम्न रणनीतिहरू अवलम्बन गर्न सकिन्छ: साझा सङ्ग्रहहरू प्रकाशन गरी नयाँ लेखकहरूलाई सशक्तीकरण गर्नु/गराउनु, विदेशमा नेपाली साहित्यका कक्षाहरू सञ्चालन गरी बालबालिकामा रुचि बढाउनु, नेपाली साहित्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय भाषामा रूपान्तरण गरी विश्व साहित्यमा प्रवेश गराउनुले देशान्तरित नेपाली साहित्यको दिशा परिवर्तन गराउन सहज देखिन्छ।

अन्ततः देशान्तरित नेपाली साहित्य कुनै ‘गोलघर’ होइन, यो एउटा बहुआयामिक, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक यात्राको दस्तावेज हो। यसले न त केवल पीडा बयान गर्छ, न त केवल गौरव – बरु, यो एउटा दर्पण हो जसले देशभित्र र बाहिरका नेपालीहरूबीचको सम्बन्धलाई प्रस्ट देखाउँछ र सोही सम्बन्धलाई मजबुत बनाउँछ। यसको भविष्य प्रशस्त सम्भावनाले भरिएको पाइन्छ यदि हामीले यसको संरक्षण, प्रवर्द्धन र समावेशी मूल्याङ्कनलाई प्राथमिकता दियौँ भने। नेपाली साहित्य अब सिमानाभित्र मात्र सीमित छैन – यो विश्व साहित्यको नक्सामा दृढतापूर्वक उभिएको छ।