काठमाडौं । नेपाली समाजमा विवाहप्रतिको आकर्षण र परम्परागत ढाँचामा ठूलो परिवर्तन आएको छ । राष्ट्रिय जनगणना २०७८ को हालै सार्वजनिक तथ्यांकले पछिल्लो ६ दशकमा विवाह नगरी एक्लै बस्ने पुरुषको संख्या १० प्रतिशत र महिलाको संख्या १३ प्रतिशतले बढेको देखाएको छ ।

सन् १९६१ (२०१८ साल) मा २८ प्रतिशत पुरुष अविवाहित रहेकोमा २०२२ (२०७८ साल) मा यो संख्या बढेर ३८ प्रतिशत पुगेको छ । महिलातर्फको यो आँकडा अझ नाटकीय छ । ६ दशकअघि १५ प्रतिशत महिला मात्र अविवाहित रहेकोमा हाल यो संख्या २८ प्रतिशत पुगेको छ ।

यो सामाजिक परिवर्तनको पछाडि महिला शिक्षामा भएको उल्लेख्य वृद्धि, आर्थिक आत्मनिर्भरता र चेतनाको विकास प्रमुख कारणका रूपमा देखिएका छन् । उच्च शिक्षा हासिल गरेका र रोजगारीमा संलग्न महिलाहरूमा विवाहलाई तत्कालको प्राथमिकतामा नराख्ने प्रवृत्ति बढेको छ । तथ्यांकले पनि साक्षरता र शिक्षाको स्तर बढ्दै जाँदा, विशेषगरी महिलाहरूमा, अविवाहित रहने दर पनि बढेको स्पष्ट देखाउँछ । सहरी क्षेत्रमा यो प्रवृत्ति ग्रामीण क्षेत्रको तुलनामा अझ बढी छ, जहाँ अवसर र व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको दायरा फराकिलो छ ।

अविवाहितको संख्या मात्र होइन, विवाह गर्ने उमेर पनि निरन्तर पछि सरिरहेको छ । ६० वर्षअघि पुरुषको औसत विवाह उमेर १९.५ र महिलाको १५.४ वर्ष थियो भने अहिले क्रमशः २५.५ र २१.८ वर्ष पुगेको छ । ढिलो विवाह गर्ने प्रवृत्तिसँगै सम्बन्धविच्छेदको दर पनि, विशेषगरी महिलाहरूमा, दोब्बरले बढेको छ, जसले वैवाहिक सम्बन्धको स्थायित्वमा आएको चुनौतीलाई पनि दर्शाउँछ ।

विवाहको उमेर पछि सर्दै गए पनि बालविवाहको समस्या भने पूर्ण रूपमा अन्त्य भइसकेको छैन । जनगणना अनुसार, २० देखि २४ वर्ष उमेर समूहका २२ प्रतिशत महिला र ५ प्रतिशत पुरुषको विवाह १८ वर्ष नपुग्दै भएको देखिन्छ । यो कुप्रथा विशेषगरी कर्णाली र मधेस प्रदेशका साथै ग्रामीण क्षेत्रमा अझै विद्यमान छ ।

तथ्यांकले आधुनिकता, शिक्षा र आर्थिक अवसरले नेपाली समाजको परम्परागत वैवाहिक मान्यतालाई कसरी परिवर्तन गरिरहेको छ भन्ने स्पष्ट चित्र प्रस्तुत गर्दछ । व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र आत्मनिर्भरताको बढ्दो चाहनाले विवाहसम्बन्धी निर्णयहरूलाई प्रभावित पारेको छ, जसले भविष्यको पारिवारिक संरचना र सामाजिक गतिशीलतालाई नयाँ आकार दिने निश्चित छ ।