काठमाडौं । यतिबेला काठमाडौंका नदी किनार र पोखरीहरू झिलिमिली बत्तीले सजिएका छन् । सम्पूर्ण वातावरण भक्तिमय र पवित्र बनेको छ । छठ पर्वको मुख्य दिन साँझ अस्ताउँदो सूर्यलाई विधिपूर्वक अर्घ्य दिई आराधना गरिँदैछ। बिहानैदेखि निर्जल व्रत बसेका लाखौं भक्तजनहरू अस्ताउँदो सूर्यको पूजाका लागि तयार भएका छन् ।
कार्तिक शुक्ल चतुर्थीदेखि सप्तमीसम्म मनाइने सूर्यदेवको आराधनाको यो महान् पर्व शनिबारदेखि सुरु भएको हो। छठले अहिले राष्ट्रिय स्वरूप ग्रहण गरेको छ, र यसलाई तराई-मधेशका साथै पहाडी समुदायले पनि उत्तिकै श्रद्धापूर्वक मनाउँछन्।
छठको ऐतिहासिक र पौराणिक पृष्ठभूमि
पौराणिक ग्रन्थ महाभारतमा उल्लेख भएअनुसार, द्रोपदीसहित पाँच पाण्डव अज्ञातवासमा रहँदा सूर्यदेवको आराधना गरेका थिए। उनीहरूले आफ्नो गुप्तवास सफल होस् भन्ने कामनासहित गरेको पूजाले यो पर्वको परम्परा बसालेको मानिन्छ। यसैगरी, सूर्य पुराणमा अत्रिमुनिकी पत्नी अनुसूर्यले छठ व्रत गरी अटल सौभाग्य र पतिप्रेम प्राप्त गरेको उल्लेख छ, जसले गर्दा छठ पर्व मनाउने प्रचलन सुरु भएको बताइन्छ।
सूर्य, सम्पूर्ण संसारको भौतिक विकासको आधार हुन्। सूर्यको शक्तिविना प्रकृति, वनस्पति, प्राणीजगत कसैको पनि अस्तित्व सम्भव छैन। सूर्यको किरणमा आधारित चिकित्सा प्रणालीको विकास र असाध्य रोगको उपचारसमेत सम्भव भएको इतिहास छ। साम्व पुराणमा श्रीकृष्णका पुत्र साम्वले कुष्ठरोगबाट मुक्ति पाउन सूर्यको आराधना गरेको प्रसंगसमेत भेटिन्छ। छठ पर्वमा व्रत बस्नाले दुःख र दरिद्रताबाट मुक्ति मिल्ने जनविश्वास छ।
पवित्र व्रतविधि र जनविश्वास
छठ पर्वको व्रतविधि अत्यन्तै कठोर र पवित्र मानिन्छ। कार्तिक शुक्ल चतुर्थीका दिन स्नान गरी एक छाक सात्विक भोजन ग्रहण गरिन्छ। दोस्रो दिन पञ्चमीमा सखर हालेर बनाइएको खीर (खरना) षष्ठी मातालाई चढाएर बर्तालुले प्रसादका रूपमा ग्रहण गर्छन् र नुन नखाई एक छाक फलाहार गर्छन्।
आज, कार्तिक शुक्ल षष्ठीका दिन भक्तजनहरू कठोर निराहार व्रत बस्छन्। बेलुकी अस्ताउँदो सूर्यलाई विधिपूर्वक अर्घ्य दिई आराधना गर्छन्। गुह्येश्वरी गौरीघाट छठ पूजा समिति गुह्येश्वरीका अनुसार, षष्ठीको रातभर जागा बसी सप्तमीका दिन बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएपछि पर्व समापन हुन्छ।
यस पर्वमा झुप्पा-झुप्पा फलहरू चढाउँदा सूर्य देवता प्रसन्न भई बर्तालुका कुटुम्बसहित सबै सन्तानको भलो हुने मान्यता छ। व्रत बस्न नसक्नेहरूले पनि अरूबाट कामना पूरा गराउने गर्छन्, र आर्थिक अभाव भएका मानिसहरू भिक्षा मागेरै भए पनि यो पर्व मनाउँछन्। कार्तिक शुक्ल पक्षमा सूर्यको विधिपूर्वक पूजा आराधना गरी अर्घ्य दिएमा छाला रोग लाग्दैन भन्ने धार्मिक विश्वास पनि छ।
राष्ट्रिय स्वरूप र काठमाडौंको रौनक
विसं २०४६ सालअघि तराईका सीमित क्षेत्रमा मात्र मनाइने छठले अहिले राष्ट्रिय स्वरूप ग्रहण गरेको छ। सरकारले यो पर्वका अवसरमा सार्वजनिक बिदासमेत दिने गरेको छ। काठमाडौंमा गुह्येश्वरीबाट गौरीघाट क्षेत्र, कमलपोखरी, वागमती, नख्खु र विष्णुमतीलगायत नदी किनारहरूलाई विशेष रूपमा सजाइएको छ।
छठका व्रतालुहरू कार्तिक शुक्ल चतुर्थीदेखि नै चोखो खानपान गरी शुद्ध भएर बस्छन्। कतिपय भक्तजनहरू कोजाग्रत पूर्णिमाको भोलिपल्टदेखि नै लसुन, प्याजजस्ता तामसी खाद्यपदार्थ नखाई सात्विक भोजन ग्रहण गर्छन्। यसरी छठ पर्व अत्यन्तै पवित्र र शुद्धताको प्रतीक बनेको छ।
आज साँझ अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिने यो विशेष क्षणले सम्पूर्ण भक्तजनहरूमा शान्ति, समृद्धि र आरोग्यको कामना गर्दछ।
